Peynirde Yağ Oranının Düşük Çıkması Tağşiş Sayılır mı?

Bir peynirin ambalajında “tam yağlı” yazmasına rağmen laboratuvar analizinde daha düşük bir yağ oranı bulunması, üretici açısından ciddi hukuki sonuçlar doğurabilir. Ürüne bitkisel yağ veya başka bir yabancı madde katılmamış olması da tek başına tağşiş değerlendirmesini ortadan kaldırmaz.

Peki, yağ oranındaki her farklılık tağşiş anlamına mı gelir? Böyle bir tespit üzerine uygulanan idari para cezasına karşı hangi hususlar incelenmelidir?

"Tam yağlı beyaz peynir” olarak sunulan üründen numune alınmış ve ilk laboratuvar analizinde kuru maddede yağ oranı, tam yağlı peynir için aranan seviyenin altında bulunmasıyla tağşiş kapsamında değerlendirilebilir ve idari para cezası uygulanmasına sebep olabilir.

Taklit ve tağşiş arasındaki fark nedir?

Gündelik dilde birlikte kullanılan bu iki kavram, 5996 sayılı Kanun’da ayrı ayrı tanımlanır.

Taklit, bir ürünün gerçekte taşımadığı özelliklere sahipmiş veya başka bir ürünün aynısıymış gibi gösterilmesidir.

Tağşiş ise ürüne temel özelliğini veren öğelerin veya besin değerlerinin mevzuata aykırı biçimde çıkarılması, miktarının değiştirilmesi ya da bunların yerine aynı değeri taşımayan başka bir maddenin katılmasıdır.

Dolayısıyla tağşiş, yalnızca ürüne yabancı madde eklenmesiyle sınırlı değildir. Ürünün temel bileşenlerinden birinin mevzuata aykırı biçimde azaltılması da bu kapsamda değerlendirilebilir. Bununla birlikte, her analiz uygunsuzluğunun otomatik olarak tağşiş kabul edilmesi yerine, tespit edilen durumun kanundaki tanımla ilişkisinin ortaya konulması gerekir.

“Tam yağlı” ifadesi neden önemlidir?

Türk Gıda Kodeksi Peynir Tebliği’nde peynirler, kuru maddede süt yağı miktarına göre sınıflandırılır. Tam yağlı peynir için bu oran en az yüzde 45’tir.

Buradaki ölçüt, peynirin toplam ağırlığındaki yağ yüzdesi değildir. Kuru maddede süt yağı oranı, ürünün su dışındaki kısmı üzerinden değerlendirilen bir orandır. Analiz raporu ile mevzuat sınırı karşılaştırılırken bu ayrım gözetilmelidir.

Daha düşük yağ içeriğine sahip peynirlerin mevzuata uygun şekilde üretilip kendi sınıfında sunulması mümkündür. Hukuki sorun, ürünün taşıması gereken özelliklerle tüketiciye sunulduğu ad ve sınıfın uyuşmamasıyla ortaya çıkar. Bu nedenle yalnızca ölçülen değer değil; ürünün türü, etiketi, ilgili sınır değer ve tespit edilen aykırılığın niteliği birlikte incelenmelidir.

Bitkisel yağ bulunmaması cezayı ortadan kaldırır mı?

Tek başına kaldırmaz. İncelenen olayda bitkisel yağ analizinin uygun olması, süt yağı miktarı yönünden yapılan değerlendirmeyi ortadan kaldırmamıştır. Mevzuatta amaçlanan tağşiş gerekçesi, yabancı yağ eklenmesi değil, ürüne temel özelliğini veren süt yağı miktarının düşük bulunmasıdır.

Bununla birlikte, yağ oranının düşük çıkması tek başına ürünün insan sağlığına zararlı olduğunu da göstermez. Bileşim uygunsuzluğu, tüketicinin yanıltılması ve sağlığa zararlılık farklı hukuki değerlendirmelerdir. Her biri kendi koşulları ve delilleri üzerinden ele alınmalıdır.

Analiz sonucuna itirazda neler incelenmeli?

Etkili bir itiraz için uyuşmazlığın teknik ve hukuki yönleri birlikte değerlendirilmelidir:

• Numunenin hangi üründen ve hangi partiden alındığı, tutanak ve etiket bilgileriyle doğrulanmalıdır.

• Numunenin miktarı, mühürlenmesi, muhafazası ve laboratuvara ulaştırılma koşulları incelenmelidir.

• Uygulanan analiz yöntemi, ölçüm belirsizliği ve raporda kullanılan değerlendirme ölçütü kontrol edilmelidir.

• Şahit numune hakkının bildirilip bildirilmediği ve kullanılmışsa sürecin nasıl yürütüldüğü belirlenmelidir.

• Ürün ile yaptırım uygulanan işletme arasındaki bağlantı; üretim, fatura, sevk ve izlenebilirlik kayıtları üzerinden değerlendirilmelidir.

• Tespit edilen aykırılığın hangi yaptırım hükmüne dayandırıldığı ve cezanın nasıl hesaplandığı incelenmelidir.

“Numune uygun taşınmamış olabilir” gibi genel bir iddia yerine, dosyadaki belirli bir eksikliğin analiz sonucuna etkisi açıklanmalıdır. Gerektiğinde gıda mühendisliği veya laboratuvar analizi alanında teknik değerlendirmeden yararlanılmalıdır.

Şahit numune analizi ile para cezasına başvuru aynı süreç mi?

Hayır. Analiz sonucuna karşı şahit numunenin incelenmesinin istenmesi ile idari para cezasına karşı yargısal başvuru yapılması farklı işlemlerdir. Birinin yapılması, diğerinin de yapılmış olduğu anlamına gelmez.

Bu nedenle analiz bildirimi ve yaptırım kararı ayrı ayrı ele alınmalı; her işlem bakımından başvuru süresi, başvuru mercii ve izlenecek usul belirlenmelidir. Yalnızca para cezası mı, yoksa başka idari işlemler de mi bulunduğu ayrıca değerlendirilmelidir.

İşletmeler açısından hangi önlemler alınmalı?

Üretimde hedeflenen bileşim ile etikette kullanılan sınıfın uyumu düzenli olarak kontrol edilmelidir. Hammadde özelliklerindeki ve üretim sürecindeki değişiklikler izlenmeli; parti bazında analizler, üretim kayıtları ve sevk belgeleri muhafaza edilmelidir.

Bir denetim uyuşmazlığında güçlü bir hukuki değerlendirme, ürünün üretiminden numunenin analizine kadar uzanan kayıtların birlikte incelenmesine dayanır. “Tam yağlı” gibi bir ifade, tüketicinin satın aldığı ürünün niteliğine ilişkin somut bir beyan olduğundan, bu beyanın ürünün gerçek bileşimiyle uyumu sağlanmalıdır.